تاریخ انتشار: 1396/7/12
رواق‌ها

رواق به معنی ايوان، پيشگاهِ خانه، و سايبان است، و در مجموعه حرم مطهر رضوی به بناهای سرپوشيده‌ای که در اطراف بقعه مطهر قرار دارند، رواق گفته می‌شود. اين مکان‌ها با توجه به نياز و هدف ساخت آن‌ها، در ابعاد متفاوت و معماری‌های خاص، در دوره‌های مختلف به همت بانيان و معماران متعددی بنا شده‌اند. اين رواق‌ها به عنوان مجموعه‌ای تاريخی و هنری، ميراث ارزشمندی به شمار می‌آيند که نمونه‌های برجسته هنر هر عصر را متبلورساخته‌اند.
در حال حاضر 31 رواق در مجموعه حرم رضوی وجود دارد که مساحتی حدود 57هزار متر مربع را به خود اختصاص داده‌اند. نام و مشخصات اين رواق‌ها به ترتيب تاريخی از اين قرار است:

1.    دارالسياده (مردانه)
از ايوان مسجد گوهرشاد که بال گذر از چند پله وارد حرم می‌شويد، اولين فضايی که با آن روبرو هستيد «دارالسياده» است که ساخت آن را به گوهرشاد خاتون، همسر شاهرخ تيموری نسبت می‌دهند.
بنابراين، احتمالاً در قرن نهم هجری ساخته شده است. اين رواق در سال‌های 1084 و 1156 قمری تعمير و در سال 1300 قمری آينه‌کاری شد و پس از آن در فاصله سال‌های 1330 تا 1344 شمسی بارها مرمت گرديد.
کف اين رواق و ازاره آن به ارتفاع 180 سانتی‌متر از سنگ مرمر کرم و يشمی است و سقف و ديوارها با نقش‌های گره هندسی، اسليمی، ختايی و قاب‌بندی آينه‌کاری شده است.
در شمال اين رواق پنجره مشبّک چوبی سه‌لت بين اين رواق و رواق زنانه دارالشرف قرار دارد.

2.    دارالحُفّاظ (مردانه)
از دارالسياده که به راست می‌پيچيد تا پشت به قبله و پيش روی ضريح مطهر بايستيد، در «دارالحُفّاظ» قرار گرفته‌ايد.
اين رواق در قرن نهم هجری با همت اميرعليشير نوايی و به منظور قرائت قرآن توسط قاريان احداث گرديده و در سال 1296 قمری با کوشش سلطان مراد ميرزا حسام‌السلطنه آينه‌کاری شده است. آينه‌کاری آن در سال 1330 شمسی، و سنگ‌فرش آن در سال 1347 شمسی تعمير شد.
کف اين رواق سنگ مرمر يشمی و ازاره آن سنگ مرمر سفيد است. ديوار شمالی رواق که ورودی به بقعه مطهر است، تا سقف کاشيکاری شده، ولی سه ديوار ديگر آن آينه‌کاری است. سنگ و کاشی اطراف درِ ورودی به بقعه مطهر از زيباترين و چشمنوازترين کاشی‌های حرم مطهر است.
چهار درِ ورودی اين رواق همگی از طلا و در شمار درهای بسيار نفيس حرم مطهر است.
اين رواق از گذشته مدفَن رجالی چون عباس‌ميرزا نايب السلطنه، سلطان مسعود ميرزا ظل السلطان، و.. بوده است. سنگ قبر تاريخی عباس‌ميرزا (م 1249 ق) که بر ديوار جنوبی اين رواق نصب بوده، اينک در موزه نگهداری می‌شود.
سنگ‌نوشته آرامگاه آيت‌الله سيد علی حسينی سيستانی، جد مرجع عاليقدر حضرت آيت‌الله العظمی سيستانی در ديوار شمالی اين رواق نمايان است.

3.    دارالسَّلام (مردانه)
آن سوی دارالحُفّاظ، و در رواقی که به محراب آيينه‌کاریِ زيبايی تزيين شده و در کنار آن صفّه و ايوانی برای نشستن است، دارالسلام قرار دارد. ساخت اين رواق را هم به گوهرشاد خاتون در قرن نهم هجری منسوب کرده‌اند، البته در زمان ساخت، از آن به عنوان رواق استفاده نمی‌شد، بلکه بنای دوطبقه‌ای به نام «تحويل‌خانه» بود که از طبقه زيرين آن برای انبار فرش، و از طبقه بالای آن برای آسايشگاه فراشان بهره می‌بردند. اين بنا در سال 1338 شمسی به يک رواق بزرگ تبديل شد و دارالسلام نام گرفت.
آرايه‌های هنری اين رواق شامل آينه‌کاری، رسمی‌بندی و مقرنس‌کاری است و کف و ازاره آن تا 165 سانتی‌متر با سنگ مرمر يشمی پوشيده شده است. بزرگ‌ترين چلچراغ حرم مطهر با 144 شاخه، ارتفاع چهار متر و وزن حدود دو تن در اين رواق نصب شده است.
قبر شهيد هاشمی‌نژاد در گوشه‌ای از همين رواق مشخص است، حضرات آيات شيخ حبيب‌الله گلپايگانی و شيخ غلامحسين تبريزی نيز در همين رواق مدفون هستند.

4.    گنبد حاتم‌خانی (زنانه)
اين رواق در شمال دارالسلام و شرق ضريح مطهر (يعنی پايين‌پای مبارک) قرار دارد. با اين‌که در سال 1346 شمسی، بين اين رواق و دارالسلام راهروی ايجاد شد،، اما به دليل مردانه بودن دارالسلام و زنانه بودن اين رواق، ترددی در اين مسير رخ نمی‌دهد.
اين رواق به اعتبار گنبدی که بر فراز آن ساخته شده، رواق گنبد حاتم‌خانی نام دارد. ساخت آن در سال 1010 قمری به همت حاتم‌بيک اردوبادی، وزير شاه عباس اول صفوی صورت گرفته و در سال 1269 قمری توسط محمد علی بيک افشار تعمير شده است.
کف و ازاره اين رواق تا ارتفاع 167 سانتی‌متر با سنگ مرمر و بقيه ديوار و سقف آن با کاشی معرق نفيس رنگارنگ تزيين شده است.

5.    گنبد الله‌وِردی‌خان (زنانه)
در فاصله رواقِ گنبدِ حاتم‌خانی تا صحن انقلاب يک رواق هشت‌گوش با حدود 171 مترمربع است که الله‌وردی‌خان گرجی از امرای بزرگ عهد شاه‌عباس اول در سال 1021 قمری آن را برای آرامگاه خود ساخته است و اکنون نيز سنگ قبر وی در وسط ازاره يکی از صفه‌های جنوبی اين رواق با تاريخ 1022 قمری نصب می‌باشد.
کف اين بنا و ازاره آن تا ارتفاع 190 سانتی‌متر از سنگ مرمر و ديوارها و سقف و زير گنبد با کاشی‌های معرق و مقرنس‌کاری تزيين شده است.
در سراسر اين بنا کتيبه‌های زيادی با مضمون آيات قرآن و احاديث معصومين به خط ثلث و نستعليق بر ديوارها نقش بسته و در يکی از صفه‌های شمالی آن، کتيبه‌ای دربردارنده صلوات بر ائمه عليهم‌السلام ديده می‌شود.

6.    توحيدخانه (زنانه)
از کنار ايوان طلای نادری در صحن انقلاب که به طرف ضريح مطهر برويد، ابتدا بايد وارد رواق توحيدخانه شويد که از شرق و از طريق يک راهرو به رواق گنبد الله‌وردی‌خان ارتباط دارد. اهميت اين رواق ارتباط با ضريح مطهر در جنوب، و پنجره فولاد در شمال است و تاريخ ساخت آن، به احتمال زياد به سده يازدهم هجری قمری برمی‌گردد. احداث آن را به علامه محسن فيض کاشانی نسبت می‌دهند. سقف بلندِ گنبدیِ اين رواق با ارتفاع 15 متر، يک نورگير هشت‌ضلعی در وسط دارد و همه سقف و ديوارها آينه‌کاری و مزين به رسمی‌بندی، مقرنس‌کاری، نقوش اسليمی و انواع گره‌های هندسی است. کفِ آن پوشيده از سنگ خَلَج و ازاره آن تا ارتفاع 160 سانتی‌متر از سنگ مرمر با نقوش اسليمی و ختايی منبت‌کاری است.
در بالای ازاره، کتيبه‌ای به عرض 50 سانتی‌متر به خط ثلث دربردارنده دعای دوازده امام خواجه نصيرالدين طوسی بر روی سنگ درج شده است و بالاتر از آن قصيده‌ای از خاقانی در منقبت امام رضا عليه‌السلام است.
اين رواق به دليل آسيب‌ديدگی ناشی از رطوبت، در سال 1334 شمسی به طور کامل بازسازی شد.

7.    دارالسعاده (زنانه)
از رواق الله‌وردی‌خان تا ايوان طلای صحن نو (آزادی) رواق بزرگی با حدود دويست متر مساحت و 15 متر ارتفاع، به نام دارالسعاده است که سال ساخت آن به دوره قاجار در سال 1251 قمری برمی‌گردد که به دستور اللهيارخان آصف‌الدوله، حکمران خراسان صورت گرفت. کف و ازاره آن تا ارتفاع 140 سانتی‌متر سنگ مرمر است و سقفی گنبدی‌شکل نشسته بر يک چهارطاقی دارد و همه ديوارها و سقف آينه‌کاری است. در فاصله سال‌های 1334 تا 1340 آينه‌کاری سقف مرمّت شد.
در زير کتيبه‌ای سنگی به خط ثلث حاوی حديثی از پيامبر اکرم(ص) به تاريخ 1290 قمری، کتيبه سنگی ديگری به خط نستعليق در سراسر رواق ديده می‌شود که در آن قصيده‌ای از ملک الشعرای صبوری در باره مرگ ابراهيم خان امين السلطان از درباريان دوره ناصری و رويدادهای پس از آن است.
اين رواق از طريق يک در طلايی بزرگ در جنوب، به رواق راهرومانندِ مردانه‌ای به نام «دارالسرور» ارتباط دارد.
در اين رواق علاوه بر امين السلطان، ميرزا سعيد خان مؤتمن الملک هم دفن شده است.

8.    دارالضيافه (زنانه)
اگر از کفشداری سمتِ شمال ايوان طلای صحن نو (آزادی) وارد حرم شويد، به رواق دارالضيافه می‌رسيد که در سال 1301 قمری ساخته شده و در سال 1336 شمسی تعميراتی در آن صورت گرفته و ديوارها و سقف آن آينه‌کاری و مقرنس‌کاری گرديده است. در فاصله سال‌های 1346 تا 1350 شمسی نيز سقف آن برداشته شد و با پوششی بتونی جايگزين گرديد، کف آن مرمرپوش شد و کاشی‌های معرّق و کتيبه‌های نو به جای آينه‌کاری قبلی آن نشست.
در آغاز از اين رواق به عنوان محل برگزاری مراسم و ضيافت‌های آستان قدس استفاده می‌شده و دليل نامگذاری آن به دارالضيافه هم همين است.

9.    دارالسرور (مردانه)
از سمت چپ (غرب) ايوان طلای صحن نو (آزادی) که به سوی حرم برويد، راهرُوی به عرض حدود پنج متر است به نام «دارالسرور» حدود 24 متر طول دارد. به سمتِ بقعه منوره که قدم برداريد در سمت راست خود رواق «دارالسعاده» است و در سمت چپ دارالذکر را می‌بينيد. اين رواقِ راهرومانند يکی از مسيرهای اصلی تشرّف به حرم مطهر از صحن آزادی است
اين راهرو ابتدا به شکل چند اتاق بود که از آن به عنوان آبدارخانه و قهوه‌خانه و آسايشگاه خدّام استفاده می‌شد، پس از واقعه مسجد گوهرشاد به دفتر پاسداری تشکيلات حرم تبديل گرديد و در سال 1338 شمسی با تخريب حجره‌های آن و ضميمه کردن بخش‌هايی از مدرسه علينقی‌ميرزا و آينه‌کاری ديوارهای پيرامونیِ آن تبديل به رواق شد. ازاره ديوارها تا ارتفاع 145 سانتی‌متر از سنگ مرمر سفيد است.
از صحن آزادی که وارد حرم مطهر شويد، در سمت راست غرفه‌ای است که محل دفن مرحوم سيد ابوالحسن حافظيان است و روبروی آن در حاشيه رواق، آيت‌الله ميرزا حسنعلی مرواريد و آيت‌الله ميرزا علی فلسفی به خاک سپرده شده‌اند.

10.    دارالشرف (زنانه)
در غربِ رواق توحيدخانه، نخست رواقِ دارالشکر است که بعداً در باره آن خواهيم گفت، و پس از آن رواق دارالشرَف که با حدود 130 متر مساحت، در سال 1343 شمسی پس از تغييراتی در نقشه اوليه آن به شکل رواق در آمده است. ازاره آن تا ارتفاع 137 سانتی‌متر از سنگ مرمر است و بالای ازاره در دورتادور رواق سوره مبارکه المدثر به صورت کتيبه‌ای با خط ثلث نوشته شده است. وبقيه ديوار و سقف همه آينه‌کاری است.
اين رواق با يک پنجره در جنوب، به رواق مردانه دارالسياده ارتباط می‌يابد


11.    دارالاخلاص (مردانه)
از مسجد بالاسر حضرت که بيرون برويد، به دارالسياده می‌رسيد، در سمت راست شما پنجره‌ای است که به دارالشرف مرتبط است، و روبروی شما فضای کوچکی است که دارالاخلاص نام دارد. روبروی شما پنجره‌ای نقره‌ای تعبيه شده که به سمت داراالولايه است. (به بخش پنجره‌ها مراجعه فرماييد)
دارالاخلاص با حدود چهل متر مساحت، کوچک‌ترين رواق مجموعه حرم مطهر است. تاريخ ساخت آغازين آن به 1287 قمری برمی‌گردد که در آن زمان با عنوان مسجد زنانه بالاسر يا صفه حاج قاسم شمرده می‌شده و پس از آن در سال 1343 به عنوان رواق شناخته شده است.
کف و ازاره آن تا ارتفاع 170 سانتی‌متر پوشيده از سنگ مرمر ليمويی است و ادامه آن تا سقف، و حتی خود سقف اين رواق آينه‌کاری شده است.

12.    دارالعزه (مردانه)
در رواق دارالسلام که رو به قبله ايستاده باشيد، در سمت چپ شما در ارتفاع حدود يک متر نرده‌هايی سنگی ديده می‌شود که پشت آن رواقی به نام دارالعزه است. اين رواق با سه نيم‌گنبد مسقّف شده و در دو طرف آن شش شاه‌نشين وجود دارد که بخش‌هايی از آن مخصوص نشستن خدمه حرم است. از جنوب راهی به شبستان مسجد گوهرشاد دارد و از شمال دری به سمت دارالسرور.
ازاره ديوار تا 150 سانتی‌متر پوشيده از سنگ مرمر سفيد و بقيه آن تا سقف آينه‌کاری است.
اخيراً از ميانه اين رواق راهی گشوده شده است که خروج زوّار از دارالسلام و از آن‌جا تا دارالذکر را تسهيل می‌کند.

13.    دارالشکر (زنانه)
در حد فاصل دارالفيض و توحيدخانه از شرق، دارالشرف از غرب، ايوان طلای نادری از شمال و مسجد بالاسر از جنوب، دارالشکر قرار دارد. بخشی از آن قبلاً به عنوان مسجد پشت سر مبارک معروف بود و ساخت آن در سال 1342 شمسی و با پيوند دادن قرآن‌خانه و بخشی از راهرو مسجد بالاسر شروع شد و در سال 1344 شمسی به بهره‌برداری رسيد.
آرامگاه بسياری از شخصيت‌های نامور در اين رواق واقع است، که در اين ميان می‌توان به اين افراد اشاره کرد:
آيت‌الله ميرزا حسنعلی تهرانی، آيت‌الله سيدمحمد هادی ميلانی، آيت‌الله سيد عبدالله شيرازی، آيت‌الله سيد جواد خامنه‌ای، آيت‌الله سيد حسن قمی، آيت‌الله واعظ طبسی و محمدولی خان اسدی.

14.    دارالفيض (زنانه)
در فاصله رواق‌های توحيدخانه و دارالشکر، رواقی است با مساحت حدود يکصد متر مربع و ارتفاع حدود ده متر که در سال 1346 شمسی از پيوند فضای شمالی گنبدخانه موسوم به پشت سر حضرت و مسجد رياض (يا مسجد زنانه) و صفه شاه‌طهماسبی به وجود آمده است. کف و ازاره اين بنا از سنگ مرمر و ديوارهای و سقف از کاشی معرّق نفيس پوشيده شده است. نورگير هشت‌ضلعی سقف با چهار طاسه احاطه شده و فضای داخلی رواق لوزی‌ها و مثلث‌های بسياری دارد.
ساخت توحيدخانه منسوب به فيض کاشانی است، اما اين رواق نوساز را به نام فيض خوانده‌اند تا هم نام او زنده بماند و هم اسم توحيدخانه عوض نشود.

15.    دارالذکر (مردانه)
از کفشداری جنوب غربی صحن آزادی که وارد حرم شويد به رواق بزرگی نام دارالذکر می‌رسيد و از آن‌جا با عبور از دارالسرور به نزديک بقعه منوره راه داريد. اين رواق در گذشته صحن حياط مدرسه علی‌نقی‌ميرزا بوده که در طول سال‌های 1342 تا 1355 شمسی به رواق تبديل شده است. کف بنا با سنگ يشمی، ازاره‌ها با سنگ کرِم و سقف و ديوارها با کاشی معرّق پُرکار پوشش يافته است.

16.    دارالزهد (خانوادگی)
رواقی بزرک با حدود سيصد متر مربع مساحت است که در جنوب حرم مطهر و شمال رواقِ وسيع امام خمينی قرار دارد. اين رواق در فاصله سال‌های 1350 تا 1352 شمسی و در زمان نيابت توليت حسن زاهدی ساخته شده و چند پله از رواق دارالذکر بلندتر است.
تا همين اواخر از اين رواق برای برگزاری برخی از مراسم ترحيم و مجالس جشن ميلاد معصومان (عليهم‌السلام) استفاده می‌شد.
از شخصيت‌هايی که در اين رواق به خاک سپرده شده‌اند می‌توان علامه محمدتقی جعفری و استاد محمد واعظ زاده را نام برد.

17.    دارالعباده (خانوادگی)
رواقی است با حدود يکصد و پنجاه متر مساحت که در سال 1353 شمسی و همزمان با تغييرات گسترده در ساختمان‌های حرم مطهر و صحن موزه در دوره نيابت توليت وليان ساخته شده و از يک سو به رواق بزرگ امام خمينی و از ديگر سو به رواق شيخ بهائی راه دارد.
کف اين رواق و ازاره آن تا ارتفاع 1701 سانتی‌متر با سنگ مرمر کرِم و يشمی پوشيده شده و ديوارها و سقف آن آينه‌کاری است.

18.    رواق شيخ بهائی (خانوادگی)
اين رواق از طريق يک راهرو به صحن آزادی و از طريق سه درگاه به رواق امام خمينی متصل است و دو سوی ديگر آن رواق‌های دارالزهد و دارالعباده قرار دارد.
در ميانه اين رواق سنگ زيبای مزار مرحوم شيخ بهاءالدين عاملی معروف به شيخ بهائی است و سقف و ديوارهای آن همه آينه‌کاری شده است.
پيش‌تر از اين فضا برای تدريس استفاده می‌شده، اما در سال 1356 آن را به رواق تبديل کرده‌اند.

19.    دارالولايه (خانوادگی)
يکی از بزرگ‌ترين رواق‌های حرم مطهر است که پس از احداث صحن جمهوری اسلامی و در فاصله اين صحن و بقعه منوره ساخته شده و از شمال و جنوب به صحن آزادی و مدرسه‌های دودر و پريزاد راه دارد. اين بنا در سال 1368 شمسی گشايش يافت.
سازه اين رواقِ دوهزارمتری از بتون است، کف و ازاره با سنگ مرمر پوشش يافته و همه ديوارها و سقف و ستون‌ها آن آينه‌کاری شده است.
در ديوار غربی آن ايوان طلای صحن جمهوری اسلامی و پنجره‌ای گشوده به اين صحن است و در ديوار شرقی اين رواق که رو به بقعه منوره است، پنجره‌ای قرار دارد که از آن‌جا و با گذرِ نگاه از رواق دارالاخلاص و مسجد بالاسر می‌توان ضريح مطهر را زيارت کرد. در دو سوی اين پنجره اين بيت زيبای حافظ شيرازی خودنمايی می‌کند: «فقير و خسته به درگاهت آمدم، رحمی/ که جز وِلای تواَم نيست هيچ دست‌آويز»

20.    دارالهدايه (خانوادگی)
در جنوب رواق دارالولايه، و در فاصله ميان صحن جمهوری اسلامی و مدرسه دودر (دارالقرآن) رواقی به مساحت حدود 550 متر قرار دارد که در فاصله سال‌های 1369 تا 1371 شمسی ساخته شده است. فضای داخلی اين بنا دارای گچبری، رنگ‌آميزی و آينه‌کاری است و در ميان تزيينات آن، کتيبه‌هايی به خط کوفی و نفوش ختايی ديده می‌شود. در کتيبه‌های گچی آيات قرآنی به خط نستعليق جلی نگاشته شده است. از فضای اين رواق بيشتر برای برنامه‌های ترويجی و تبليغی استفاده می‌شود.


ادامه دارد


Copyright @ 1998 - 2017 Imam Reza (A.S) Network , All rights reserved.