مدارس قديمى مشهد
در دوره تيمورى و صفوى

از برجسته ترين ويژگى هاى تمدّن و فرهنگ اسلامى «مدارس علوم اسلامى » هستند. تعاليم اسلام و سيره پيامبر (ص) و اهل بيت (ع) به بركت تلاش و كوشش اين مراكز از آغاز ظهور و گسترش اسلام در اقصى نقاط جهان امكان پذير شد. زيرا با توسعه نفوذ اسلام در كشورها و آشنايى مردم با فرهنگ و تعاليم غنى اسلامى ، استقبال عمومى مردم براى آموزش و فراگيرى احكام اسلامى طلب مى كرد كه مراكزى براى آموزش و تعليم احكام و معارف والاى اسلام ايجاد شود، از اين رو ابتدا مساجد به عنوان اولين مراكز آموزشى ، مورد استفاده قرار گرفت؛ اما با گسترش روز افزون طالبان علوم اسلامى ، مراكز جديدى به نام «مدرسه» به وجود آمد كه تا كنون پايگاه هاى علم و انديشه و خاستگاه هزاران فقيه، دانشمند و دانش پژوه بوده است. در اين ميان مدارس علوم دينى خراسان بزرگ، بويژه حوزه كهنسال و پرمايه مشهد مقدس از اهميّت و جايگاهى رفيع برخوردار است كه در اين نوشتار نگاهى گذرا بر تعدادى از آنها خواهيم داشت.

مدرسه بالاسر
مدرسه بالاسر از مدارس دوره تيمورى است كه به علت قرار گرفتن در ناحيه بالاسرِ بارگاه حضرت رضا (ع) به اين نام مشهور شده است. تاريخ و بانى اوّليه بناى آن به روشنى معلوم نيست، اما احتمالاً اين مدرسه همان است كه ابن بطوطه در قرن هشتم به هنگام سفر به مشهد بدان اشاره مى كند. برخى نيز بانى اين مدرسه را شاهرخ فرزند امير تيمور مى دانند و سال احداث آن را به سده نهم هجرى نسبت مى دهند.
مساحت اين مدرسه 250 متر مربع، دو طبقه و شامل 27 حجره است. حياط در مركز ساختمان و حجره ها در چهار ضلع آن قرار دارند. نماى داخل حياط با كاشى هاى كتيبه دار به شكل زيبايى تزيين شده است. اين مدرسه تاريخى چندين بار مرمت و تعمير اساسى شده است، چنان كه از كتيبه ايوان جنوبى مدرسه در مى يابيم كه اين بنا در روزگار شاه سليمان صفوى سال 1091 ق به وسيله ميرزا محمد ملقّب به سعدالدين، وزير كل خراسان و هرات تعمير شده است، ضمن اين كه از ماده تاريخ بر مى آيد كه اين بنا دو بار ديگر در سال هاى 1271 و 1356 ق مرمت شده است.
از اشعارهاى كه بر سر در اين بنا كاشى معرق نقش بسته و دربردارنده ماده تاريخ تعمير مدرسه نيز است عبارت است از:

از موقوفات اوّليه مدرسه اطلاع موثقى موجود نيست، اما از موقوفات مدرسه در سالهاى اخير بخصوص پس از تعميرات مدرسه در دوره صفوى تعداد 6 باب مغازه موجود است كه درآمد آن براى تعمير و ديگر مصارف مدرسه و ماهانه خدمه، متولّى و طلاّب هزينه مى شده است.
پس از پيروزى انقلاب اسلامى ، با توجّه به اين كه از سويى بناى مدرسه دچار انحطاط و تخريب شده بود و از سوى ديگر زمين مدرسه طبق نظر صاحب نظران و اولياى امور متعلق به آستان قدس رضوى تشخيص داده شده، مدرسه يادشده تخريب و در جاى آن، رواق باشكوهى به نام دارالولايه در مجموعه اماكن متبركه حرم مطهر امام رضا (ع) احداث شد.

مدرسه پرى زاد
اين مدرسه متعلق به دوره تيمورى است، بانى آن زن نيكوكار و نديمه گوهرشاد آغا ـ همسر شاهرخ ميرزا ـ مى باشد كه اين مدرسه را به سال 823 هـ.ق احداث كرده است. اين مدرسه داخل مجموعه اماكن حرم مطهّر امام رضا (ع) قرار دارد، و در حال حاضر از آن به عنوان يك يادگار تاريخى ـ اسلامى محافظت مى شود.
فريزرـ جهانگرد انگليسى ـ درباره اين بنا مى نويسد:
مدرسه پرىزاد خانم كه بناى كوچكى است، اين زن از نديمه هاى گوهرشاد آغاست و در همان وقت كه خانم او مسجد گوهرشاد را مى ساخت او نيز اين مدرسه را بنا كرد و موقوفه براى آن قرار داد. بيست تا سى نفر طلبه در اين مدرسه سكنى دارند.
همانند ديگر بناهاى دوره تيمورى اين بناى تاريخى نيز داراى چهار ايوان است و در دو طبقه، شامل بيست و دو حجره ساخته شده است. هر حجره، داراى ايوانچه اى كوچك است كه به كاشى هاى كتيبه دار آراسته شده اند. صحن حياط بنا بسيار كوچك است و بى نظمى هايى در وضعيت فضاهاى درونى بنا بخصوص برخى حجره ها ديده مى شود كه احتمالاً به خاطر بازسازى هاى سالهاى بعد است.
برنارد اكين ـ باستان شناس انگليسى ـ در اين باره مى نويسد:
نماهاى داخلى همگى به طور گسترده اى تجديد بنا شده اند. صحن كوچك حياط مدرسه همراه با ساختمانهاى بلند اطراف آن احساس ترس ناشى از مكانهاى بسته را در فرد برمى نگيزد.
تمام قسمت هاى نماى داخل حياط بخصوص پيشانى ايوانها و سردر ورودى با انواع كاشى هاى معرق و گچبرى هاى زيبا پوشش داده شده است. از قسمتهاى نفيس مدرسه، سردر ورودى و دو سمت درِ ورودى است كه با چهار تابلوى نفيس كاشى و آجر به صورت معقلى آرايش شده است.
بر سردر مدرسه با خط ثلث زرد رنگ زيبايى بر زمينه كاشى معرق لاجورى به تعمير اين بنا در دوره صفوى و پس از آن اشاره شده است.
اولين تعمير در زمان شاه سليمان توسط نجف قلى خان ـ بيگلربيگى قندهار ـ در سال 1091 ق انجام شده است.
تعمير دوم به سال 1345 ـ 1346 ش كه توسط اداره اوقاف خراسان انجام شده...
و آخرين تعمير توسط آستان قدس رضوى پس از پيروزى انقلاب اسلامى صورت گرفت كه منجر به بازسازى كلى بنا به علت فرسودگى بيش از حد آن شد.
اين مدرسه بنابر وقفنامه مفصل باقى مانده، املاك و مستغلات فراوانى داشته كه برخى از آنها به علت نوسازى ها و تغييرات كلى بافتِ قديمى مشهد از بين رفته است.
از شرايط مهم واقف اين است كه مدرسه منحصراً وقف اولاد بانى و طلبه هاى زاير امام رضا(ع) شده است و هيچ كس غير از اين دو گروه حق استفاده از آن را ندارند.
قسمتى از موقوفات مدرسه عبارتند از: « دوازده سهم از مياه مزرعه ادك؛ تمامى كلى مزرعه چشمه اسلاميه، تمامى كل دوازده سهم مزرعه جرمق، مزار خواجه ربيع با تمام متعلقات آن و ... ».
هم اكنون اين مدرسه كه زمانى در حاشيه بازار زنجير ـ يكى از بازارهاى مهم مشهد قرار داشت، در مجموعه اماكن و بيوتات حرم مطهر جنب كفشدارى دارالولايه قرار گرفته است.

مدرسه دودَر
اين مدرسه يكى از زيباترين و اصيل ترين نمونه هاى معمارى عصر تيمورى است. آنگاه كه طرح اوليه آن را پايه ريزى مى كردند در حاشيه معروفترين بازار مشهد به نام بازار زنجير قرار داشت، اما هم اكنون در مركز مجموعه اماكن و بيوتات حرم مطهّر رضوى واقع شده است.
اين اثر تاريخى توسط يكى از فرماندهان دوره تيمورى به نام اميريوسف خواجه بهادر ملقّب به غياث الدين در دوران سلطنت ميرزا شاهرخ (807 ـ 850 ق) به سال 843 ق احداث شده است، مدتى به نام بانى اوليه اش به يوسف خواجه و سپس به دودر ـ به علت وجود دو ورودى در شرق و غرب مدرسه ـ مشهور شده است.
اين بنا در زمينى به وسعت 500 متر مربع در دو طبقه ساختمان، شامل 32 حجره احداث شده كه از معمارى بناهاى چهار ايوانى دوره تيمورى پيروى مى كند. از لحاظ تزيينات، كاشى كارى ، خطوط و نقوش متنوع از اهميّت ويژه اى برخوردار است. كتيبه سر در مدرسه كه با خط ثلث زيبايى نوشه شده دربردارنده نام پادشاه وقت، بانى و سال احداث مدرسه است. شعرهاى فارسى كه بر برخى قسمتهاى نماى بيرون و بخصوص پيرامون دو گنبد مدرسه نقش بسته از ديگر ويژگى هاى اين بناست. در دو سوى ورودى مدرسه، چهار قاب بسيار نفيس از هنر معرق قرار دارد كه بر روى هر يك عباراتى به عربى نوشته شده است. از ويژگى هاى معمارى اين بنا نوع طراحى و آرايش دو گنبد زيباى مدرسه است كه به رنگ آبى آسمانى در دو ضلع جنوب غربى و شرقى مدرسه قرار دارد. صاحب مطلع الشمس مى نويسد: دو گنبد در دو زاويه اين مدرسه هست يكى كتيبه اش به تمامى ريخته و ديگرىدر دوره گنبد بر كاشى معرّق بسيار ممتاز اين ابيات به خط ثلث مرقوم است:

در ميان اين گنبد صورت قبرى است كه بر آن با خط ثلث آية الكرسى و آياتى ديگر نوشته شده است. در قسمت بالاى سنگ مزبور نام شخصى كه در اين مكان مدفون شده به چشم مى خورد. حاشيه داخلى گنبد تا زير سقف با كاشى معرق پوشيده شده است كه به صورت قرينه در فاصله هاى معيّن جملات «الحكم لِلّه» و «الملك للّه» نوشته شده است. نا گفته نماند كه هر دو گنبد از نوع گنبد هاى دو لايه هستند كه با كاشى معرق آراسته شده اند. بر ساقه اين دو گنبد 32 تابلوى معرق كارى شده كه بر آنها اشعارى به خط فارسى نوشته شده وجود دارد كه در نوع خود منحصر به فرد است.
اين بنا تا كنون چندين بار مرمت شده كه از مهمترين آنها تعمير مدرسه توسط مادر شاه سليمان صفوى است. پس از پيروزى انقلاب اسلامى نيز اين بنا توسط آستان قدس رضوى تعمير شده است. علاوه بر اينكه بسيارى از قسمت هاى ساختمان مدرسه بازسازى شده و برخى از فضاهاى آن نيز مرمت اساسى شد.
از موقوفات اوليه اين اثر تاريخى اطلاع مستندى موجود نيست؛ اگر چه قبل از بازسازى اخير تعداد ده مغازه وصل به مدرسه جزو موقوفات مدرسه شمرده شده كه البته بعد از بازسازى مدرسه تمام آنها تخريب گرديده است.
بنابر گزارش هاى موجود درآمد موقوفات مدرسه در سال هاى 1344 ـ 1346 حدود 60000 ريال بود، كه براى تعمير و مخارج ضرورى مدرسه و حقوق خادم و شهريه طلاب هزينه مى شده است.

مدرسه باقريّه
از مدارس عهد صفوى است كه برابر سنگ نبشته سردر مدرسه نام آن در آغاز « سميعيّه » منسوب به ملاّ محمّد سميع ـ بانى مدرسه ـ بوده است و به اجازه مرحوم ملاّ محمّد باقر سبزوارى (متوفاى 1090 هـ) از مجتهدان عصر خويش، به دست مير عبدالحسين اصفهانى و حاج محمد شفيع اصفهانى ساخته شده است. بر اساس متن كتيبه، اين مدرسه در سال 1083 هـ، در زمان شاه سليمان صفوى (حك. 1077 ـ 1105) احداث شده است. برخى تاريخ نگاران بر اين باورند كه مدرسه پيش از اين تاريخ پايه ريزى شده و سپس در سال 1083 هـ.ق به همّت مرحوم سبزوارى و با اختصاص مقدارى املاك و كتب و دكاكين به عنوان وقف بر مدرسه، بناى آن مرّمت شده است، و به همين دليل نيز به علت حضور شخص وى براى تدريس در مدرسه، به « ملاّ محمّد باقر » و پس از آن به « باقريّه » شهرت يافته است.
فاضل بسطامى ـ مؤلف فردوس التواريخ در سال 1301 ق ـ اين مدرسه را از نظر مدرّسان، كارگزاران و طلاّبى كه شب و روز به تعليم و تعلّم اشتغال دارند بى نظير مى داند. فريزر ـ سياح انگليسى ـ نيز كه در حدود سال 1240 هـبه ايران آمده است از اين مدرسه با هشتاد تا نود طلبه به عنوان مدرسه اى سازمان يافته ياد مى كند.
اين مدرسه در خيابان آيت الله شيرازى ، قبل از دو مدرسه حاج حسن و نوّاب قرار داشت و داراى دو طبقه ساختمان در چهار ضلع و يك حياط مركزى بود كه جلو هر اتاق ايوانچه اى قرار داشت كه پيشانى و لچكى هاى آنها مزيّن به كاشى معرق بود.
موقوفات مدرسه عبارت بود از دو ميهمان خانه، دو مسافرخانه و سى و هفت باب مغازه در اطراف مدرسه.
بر اساس وقفنامه، عوايد موقوفات، پس از تعميرات، بدين ترتيب مصرف مى شده است: يك دهم به عنوان حق التوليه، سه دهم براى خيرات (مرثيه خوانى ، اطعام فقراى اثنى عشريه به اختيار متولى )، شش دهم باقى مانده براى روشنايى و نظافت و حقوق طلاب و خادم.
پس از واقعه كشف حجاب و محدوديتهايى كه رژيم پهلوى اول براى روحانيان ايجاد كرد، مدرسه به تصرف اداره موقوفات درآمد و در اختيار اداره فرهنگ قرار گرفت تا دانش آموزان در آن مشغول تحصيل شوند، اما پس از چندى با همّت آيت الله ميرزا احمد كفايى ، مجدداً به طلاب علوم دينى واگذار شد.
در سال 1346 ش اداره اوقاف اقدام به بازسازى مدرسه كرد و در سال 1350 ش آن را با حفظ صورت نخستين با 34 حجره، يك مدرس، يك كتابخانه و چهار اتاق براى امور دفترى بازگشايى نمود. كتابخانه مدرسه در آن زمان چهار صد نسخه خطى و پانصد و هشتاد كتاب چاپى داشت.
در سال 1354ش، به دليل طرح توسعه اطراف حرم مطهر، اين اثر تاريخى كه هنوز چند سالى از بازسازى آن نگذشته بود، كلاً تخريب شد و مدرسه و تمامى موقوفات آن در فضاى سبز اطراف حرم مطهر قرار گرفت.

مدرسه خيرات خان
مدرسه خيرات خان از مدارس دوره صفوى است كه به هنگام حكومت شاه عباس دوم (1052 ـ 1077ق) بنا شده است، بانى آن فردى به نام خيرات خان بوده كه قبل از اتمام بنا درگذشته و از اين رو مدرسه به نام او مشهور شده است.
مساحت اين بنا حدود 1500 متر مربع و در دو طبقه پيرامون حياط مركزى احداث شده است. تعداد 79 حجره دارد و در دو ضلع شمال و جنوب بنا دو ايوان قرار دارد كه دو ورودى مدرسه در آنها واقع شده است. زير تاق ايوان ورودى جنوبى با مقرنسهاى گچى زيبا همراه با لچكى هاى طرفين ايوان به نوع گلچين مَعقِلى تزيين شده، بر سردر اين عبارت بر كاشى معرق نوشته شده است:
بسم الله الرّحمن الرّحيم لقد تمّ بناء هذه المدرسة المباركة المسماة بخيراتيةه فى ايام دولت السلطان الاعظم و الخاقان الاكرم،مولى ملوك العرب و العجم، السلطان بن السلطان و الخاقان بن الخاقان ابى المظفرشاه عباس الثانى الصفوى الموسوى الحسينى ، بهادرخان خلدالله ملكه و سلطانه و افاض عن العالمين احسانه و قد وفق لبنائها فى حال حياته و بعد وفاته المرحوم المغفور خيرات خان تغمده الله بالغفران فى سنة سبع و خمسين والف.
در پيشانى درِ اصلى مدرسه با خط ريحان سفيد چنين نوشته شده:
وقد كان اتمامها بسعى اقل العباد و احوجهم الى رحمة ربّه الغنى ،محمدبن فتح الله الموسوى الحسينى الكاظمى ؛ عفى عنها.
البته در گذشته در طرفين ايوان ورودى مدرسه چندين مغازه قرار داشته كه جزو موقوفات مدرسه به شمار مى رفته كه بعد از بازسازى مدرسه، اثرى از آنها باقى نمانده است.
اين مدرسه داراى كتابخانه كوچكى بود كه شمارى از كتابهاى آن نسخه هاى خطى نفيس و باارزشى است. آيت الله خامنه اى درباره اين كتابخانه مى نويسند:
تاريخ تأسيس اين كتابخانه به درستى معلوم نيست، ولى بعضى از كتابها در تاريخ 1277ق وقف شده است. در سال 1303ق نصرت الملك على مردان خان تيمورى 200 جلد كتاب چاپى و خطى وقف اين كتابخانه كرده است.
اين اثر تاريخى داراى موقوفات عمده اى هم بوده كه برخى از آنها عبارتند از 16 مغازه متصل به مدرسه و 6 اتاق در پشت مدرسه كه به عنوان مسافرخانه استفاده مى شده است.
از متوليان معروف اين مدرسه آيت الله ميرزا احمد خراسانى فرزند آخوند خراسانى معروف است كه ساليانى به امور مدرسه رسيدگى مى كرد. همچون ديگر مدارس اطراف حرم مطهر امام رضا(ع)، اين مدرسه نيز دستخوش نابسامانى و تخريب در فضاهاى داخلى بنا شده بود. از اين رو پس از پيروزى انقلاب، ساختمان قديمى به كلى تخريب و مدرسه اى با همان نقشه و طرحهاى هنرى با استفاده از مهندسى جديد و معمارى سنتى احداث شد و در حال حاضر به عنوان قسمتى از دانشگاه علوم اسلامى رضوى محل تحصيل طلاّب و دانشجويان علوم اسلامى است.

مدرسه ميرزا جعفر
اين مدرسه كه اكنون در قسمت شمال صحن انقلاب قرار دارد در روزگار شاه عباس دوم در سال 1059ق ساخته شده و صحن بزرگ مدرسه به شكل مستطيل است كه در چهار ضلع آن حدود 90 حجره در دو طبقه ساخته شده است. آب نماى بزرگ وسط صحن حياط به همراه دو ايوان بزرگ قسمت شمال و جنوب مدرسه، باعث شكوه بيشتر آن شده است. ايوان شمالى مدرسهـكه در آخرين بازسازى همچنان دست نخورده باقى ماندهـاز لحاظ كاشى كارى معرق، هفت رنگ و انواع خطوط و كتيبه هاى موجود در آن به همراه گچبرى هاى نفيسش در زمره بناهاى بسيار نفيس اسلامى است. از قسمتهاى مهم بنا، اين كتابخانه از نظر داشتن گچبرى هاى بسيار نفيس و نقاشى هاى زيبا كه با آب طلا آراسته شده داراى ارزش فراوان هنرى و در بين مدارس مشهد يگانه است.
نماى جدارهاى داخل حياط و پيشانى ايوانچه هاى حجره ها و سرستونهاى ايوانهاى شمالى و جنوبى و پيشانى و لچكى هاى آنها با انواع كاشى هاى معرقّ و هفت رنگ و كتيبه هاى زيبا به رنگهاى زيبايى تزيين شده است. صاحب منتخب التواريخ اين بناى تاريخى را چنين مى ستايد:
مدرسه ميرزا جعفر كه درب آن واقع است در ميان صحن عتيق، و اين مدرسه بهترينِ مدارسِ مشهد است وصفاً و مكاناً و بناى بسيار عالى است و مزيّن به كاشى معرّق و ممتاز است.
در مجموع نوع كاشى كارى مدرسه ميرزا جعفر از مدارس ديگر اصيلتر و قسمتى از كاشى كارى آن مربوط به زمان تأسيس مدرسه است. بويژه دو جفت كتيبه بزرگ سردر ورودى و سردر مقابل آن كه صلوات چهارده معصوم و به خط فردى به نام محمد رحيم كه ظاهراً از مدرّسان مدرسه بوده نوشته شده است.
همچنين در پيشانى جنوبى مدرسه در دو سوى ايوان ورودى مسجد و مَدرس بزرگى قرار گرفته كه زير سقف آنها با آجرنما به شكل ساده يزدى بندى شده است.
اولين تعمير اساسى اين اثر تاريخى در سال 1285ق در زمان محمد ناصرخان ظهيرالدوله استاندار وقف خراسان به دستور ناصرالدين شاه انجام شده است.
دومين تعمير و در حقيقت بازسازى مدرسه در سال 1358 پس از پيروزى انقلاب اسلامى به همّت آستان قدس رضوى صورت گرفت كه در اين بازسازى ، تمام قسمتهاى مدرسه بجز ايوان شمالى و كتابخانه تاريخى مدرسه با همان الگو و معمارى اوليه بازسازى شد.
از موقوفات مدرسه مى توان به كاروانسراى تيغ بندى ، تيمچه معروف به حاج آقاجان، مزرعه قاضى اوغلى ، و نصف مزرعه سيس آباد و چندين مغازه متصل به مدرسه اشاره كرد كه البته برخى از آنها در حال حاضر از بين رفته اند، ولى آنچه از وقف نامه بر مى آيد نشانگر آن است كه مدرسه موقوفات فراوانى داشته است. اين مدرسه در حال حاضر به عنوان قسمتى از دانشگاه علوم اسلامى سالانه پذيراى صدها طلبه و دانش پژوه است.