زندگى سياسى هشتمين امام عليه السلام 1

مقدمه
سپاس بر خداوندى كه پروردگار همه گيتى است.
و رحمت و درود بر بهترين آفريدگانش يعنى محمد صلى اللَّه عليه وآله و خاندان پاك و وارسته او.
اين كتاب متن فشرده و ترجمه شده‏اى از دستاورد تحقيقاتى نويسنده است كه مدت سه سال رنج كاوش در آثار بيشمارى را بر خود هموار نمود. وى در پيش درآمد كتاب، نخست با لحنى بسيار مخلصانه و احساس برانگيز اثر خود را به پيشگاه امام زمان ارواحنا له الفداء تقديم مى ‏كند. سپس از بسيارى مورّخان و نويسندگانى كه به شرح زندگى امام رضا عليه السلام پرداخته‏اند گله مى ‏كند كه چرا در پيرامون مسأله مهمى همچون «بيعت وليعهدى امام» چندان كه شايسته بود، قلم نزده‏اند.
وى معتقد است كه حوادث گذشته تاريخى فقط داستانهايى نيستند كه براى سرگرمى در كتابها نوشته شده باشند، بلكه اين رويدادها شديداً در زندگى كنونى ما نيز مى ‏توانند نقش‏آفرين جريانها باشند.
تدوين تاريخ و نقد و بررسى مسايل تاريخى بيشتر به انگيزه بهره‏بردارى از آنها در متن زندگى عينى خود ماست. بايد احوال گذشتگان را دانست و شرايط روزگارشان رانيك دريافت تا از اوج و حضيضها و جزر و مدّها بسى پند و شيوه عمل آموخت. پس رسالت و وظيفه تاريخ از اين ديدگاه در بازگويى تاريخ ملّتها خلاصه مى ‏شود، ولى نه به وجه مبتذل آن بلكه به صورت اداى يك امانت راستين كه با دقّت و موشكافى ويژه بحرانهاى فكرى ومادّى و تحوّلات شرايط سياسى و اجتماعى و ديگر مسايلى كه بر ملّتهاى پيشين گذشته بر ما عرضه مى ‏گردد. اما اگر تاريخ زبانش از نقل اين حكايات الكن بماند، اسطوره‏اى بى خاصيّت خواهد ماند و بزودى ما را با فقد تاريخ خودمان مواجه خواهد ساخت. تاريخ تنها آن نيست كه بر تخت نشستن پادشاهان و يا از شوكت فروافتادن رژيمها را بيان كند، بلكه بايد همچنين آيينه‏اى باشد كه اين گونه رويدادها را درست در ظروف واقعى خودشان به ما نشان بدهد. برخى از مورّخان نقش نقّال بزم‏افروز حكمرانان خود را بازى مى ‏كردند. چه به خاطر خوشايند آنان همه وقايع را نمى ‏گفتند و يا برخى ناگفتنيها را بس گفتنى مى ‏نمودند. مثلاً چون رشته سخن به مجلس طرب و بزم مى ‏كشيد چنان با پياله و جامهاى نگارين آن را مى ‏آراستند كه جنايت ناشى از اين بزمها همه تحت‏الشعاع قرار مى ‏گرفت. باز از قماش همين‏گونه خيانت تاريخى است سكوت و يا عدم تعمّق در علل و شوندهاى رويداد كه بالطبع اين شيوه‏ها ما را كه پاى سخن تاريخ نشسته‏ايم، از درك واقعيت خود رويداد محروم مى ‏سازد.
نويسنده با اين ديد يكى از مهمترين مسايل را در تاريخ اسلام براى تحقيق برگزيده و با اين باور كه هنوز كاوش جانانه در پيرامونش صورت نگرفته، كتاب ارزنده‏اى را تأليف كرده كه به لحاظ كميّت به پانصد صفحه قطع وزيرى مى ‏رسد. موضوع براستى جالب توجه است، ولى به پاس رعايت حال بسيارى از خوانندگان عزيزمان كه كمتر مجال خواندن مطالب مبسوطى را پيدا مى ‏كنند مترجم عرضه داشت متن فشرده آن را مناسبتر تشخيص داد. اميد است كه با خواندن همين متن كنونى ، خواننده مطالب اساسى كتاب و ديدگاههاى مؤلّف به بهترين وجهى آشنايى پيدا كند. ضمناً كسانى كه انگيزه تحقيق بيشترى دارند خواهند توانست كه به متن اصلى كتاب مراجعه كنند.

نهضت دولت عباسى ‏
علويان در گذشته دور
پس از آن كه امويان از شيوه صحيح اسلامى ره به انحراف گشودند، و بر همگان روشن شد كه هدف آنان چيزى جز حكمرانى و سلطه‏طلبى نبوده... زورگويى در تعيين سرنوشت مردم و سودجويى از امكانات ايشان.. كوشش تامّ در كامجويى و اجراى شهوات در هر مكان و هر زمان كه برايشان دست مى ‏داد.. بى اعتبار نمودن مصالح همه ملّت و خلاصه به بازى گرفتن سرنوشت و خوشبختى ايشان...
و باز پس از آن كه امويان دشمنى با اهل‏بيت را به آخرين حدّ رسانيدند، آنان را كشتند، به نابودى كشيدند و بساطشان را درهم كوبيدند... به ويژه آن دسته از اهل‏بيت كه فجايع كربلا بر جانشان روا رفت، خاندان اموى نفرين بر على عليه‏السلام را به عنوان شيوه پسنديده خود اتّخاذ كرده بودند، به گونه‏اى كه كودكانشان اين نفرين را مى ‏آموختند و تا آخر عمر پيوسته تكرارش مى ‏كردند. اولاد على و شيعيانشان را در هر پناهگاهى كه بودند، تعقيب مى ‏كردند و همواره مى ‏كوشيدند تا هرگونه اثرى از آنان را از بين ببرند...
در گرماگرم اين جريانات بود كه رويدادهاى تازه‏اى در افق رخ نمود. در پرتو مبارزه دائم و افشاگرانه اهلبيت، درك مردم پيوسته از حقايق روز زياد مى ‏شد. آنان بيشتر به چهره كريه خاندان فاسد اموى پى مى ‏بردند. از اين رو طبيعى مى ‏نمود كه عواطف مردم نسبت به اهلبيت روزبه‏روز بيشتر برانگيخته شود و در برابر، نفرت و كينه‏شان نيز عليه خاندان اموى رو به اوج گذارد. اينها همه در پرتو افزون شدن فهم و درك مردم بود و اين كه آنان روز به روز حقايق بيشترى را درمى ‏يافتند.
مردم ديگر بخوبى دريافته بودند كه اهلبيت تنها پايگاه استوار و قابل اطمينانى به شمار مى ‏روند كه جز با روى بردن بدان، راه نجات ديگرى برايشان وجود ندارد. اهلبيت آرمان زنده امّت بودند كه در كالبد همگان روح و روان مى ‏دميدند و زندگى را لذّتبخش مى ‏كردند.
تاج و تخت امويان در تندباد سقوط
ديديم چگونه شورشها و آشوبها عليه حكومت اموى از هر سو رو به رشد نهاد، آن هم بدانسان كه رفته‏رفته نيرويشان را فرو مى ‏مكيد و بسيار به سستى ‏شان مى ‏كشيد. در اين گيرودار چنان با مردم رودررو قرار گرفتند كه كنترل كشور از دستشان خارج شد و ديگر نتوانستند سلطه خود را بر اوضاع حفظ كنند.
اين شورشها بطور كلّى رنگ و آميزه مذهبى داشت، مانند:
ـ شورش اهل مدينه كه «واقعه حره» ناميده شد.
ـ شورش قاريان كوفه و عراق با عنوان «دير جماجم» به (سال 83 هجرى ) كه پيش از آن قيام مختار و توبه‏كنندگان به سال 67 رخ داده بود.
ـ قيام يزيدبن وليد همراه با معتزليان كه به انگيزه امر به معروف و نهى از منكر بر ضدّ وليد بن يزيد به سال‏126 شوريدند.
ـ قيام عبداللَّه بن زبير كه جز دمشق همه جاى ديگر را فراگرفته و تا مدتى هم بر اوضاع مسلّط بود.
ـ شورشى كه عليه هشام در افريقا برپا شد.
ـ و نيز شورشى كه خوارج به رهبرى مردى ملقّب به «طالب الحقّ» (حق‏ستان) به سال 128 به وقوع پيوست.
ـ در خراسان نيز حارث بن سريح در سال‏116 قيام كرد و مردم را به كتاب خدا و سنّت پيامبرش فرا خواند.
اينها و قيامهاى ديگرى كه جاى ذكر همه‏شان اينجا نيست همه انگيزه مذهبى داشتند.
اما برخى از شورشهاى ديگر هم بودند كه تنها هدفشان حكمرانى و فرمانروايى بود. از باب مثال، قيام آل مهلب (102 هجرى ) و قيام مطرف بن مغيره را نام مى ‏بريم.
اما در عهد مروان‏
در ايام حكمرانى «مروان بن محمد جعدى » كه به مروان حمار شهرت يافته بود، اوضاع كشور به بدترين شرايط انفجار رسيده بود. قيامها و شورشها در بيشتر نقاط چنان آتش به پا كرده بود كه سخت خاطر مروان را آشفته مى ‏ساخت. او حتى قادر نبود به شكايت والى خود در خراسان، نصربن سيّار، ترتيب اثر دهد. وى خود در آن سامان با آشوبها و شورشهاى متعدّدى ، سخت دست به گريبان شده بود كه قيام بنى ‏عباس يكى از آنها به شمار مى ‏رفت. اينان به رهبرى ابومسلم خراسانى مردم را به سوى خود فرامى ‏خواندند به گونه‏اى كه اين دعوت روزبه‏روز دامنه گسترده‏ترى مى ‏يافت.

* * *

اين رويدادها همه حاكى از انزجار شديد مردم بود كه نسبت به حكومت بنى ‏اميّه و سلطنت مبتنى بر ستم و تجاوزشان ابراز مى ‏شد. غارت اموال مردم، زورگويى در تعيين سرنوشت ملّت و سلب آزادى و امكاناتشان. اين مسايل با توجه به پاره‏اى از امور كه آن روزها در جريان بود، بخوبى بر ما آشكار است.
مثلاً مى ‏بينيم كه فرمانداران به چيزهايى طمع مى ‏كردند كه بر آدمى قبول آن دشوار مى ‏نمايد. خالد قسرى مى ‏خواست كه فقط حقوق سالانه‏اش بيست ميليون درهم باشد و چون اختلاس و دزديهايش را هم حساب كنيم مى ‏بينيم كه درآمدش به صد ميليون درهم مى ‏رسيد.(1) حال در جايى كه فرماندار داراى چنين وضعى باشد ببينيد وضع خود خليفه چگونه است. خليفه‏اى كه با همه ارزشها و صفات خوب و كمالات انسانى دشمنى مى ‏ورزيد. خليفه به گونه‏اى تحقيرآميز به مردم مى ‏نگريست. در اين باره «كميت» شاعر چنين سروده است:
به مردم چنان مى ‏نگريست كه گويى ‏
صاحب گله‏اى است كه گوسفندان‏
خود را بع‏بع كنان به هنگام غروب مى ‏نگرد
به انگيزه چيدن پشم و انتخاب يك‏
رأس فربه،
همراه با لذّت از فرياد و زجر چهارپايان.(2)
آرى ، ملّت سراپا يقين شده بود كه ديگر بنى ‏اميه حقّى ندارند كه خود را همچون رهبران امّت بر مردم تحميل كنند. آنان حتماً فاقد صلاحيّت در اداره امورند و اگر وضع همين‏گونه ادامه يابد، مردم همگى رو به نيستى كشيده مى ‏شوند.
از اين رو از جاى برخاستند و بر امويان شوريدند و برخى از حقوق خود را از ايشان بازستاندند، و اين شيوه آن چنان ادامه يافت تا سرانجام كشور از وجودشان پاك شد و ديگر اثرى از آنان برجاى نماند.
پيروزى عباسيان امرى طبيعى بود
از اينجا درمى ‏يابيم كه چگونه پيروزى عباسيان در دستيابى به حكومت در آن زمان امرى معجزه‏آسا يا خارق‏العاده نبود، بلكه كاملاً طبيعى مى ‏نمود. چه اوضاع اجتماعى و شرايط حاكم در آن روزگار، زمينه پذيرفتن هرگونه تغيير را در نهاد مردم آماده كرده بود. نه تنها مردم اين آمادگى را پيدا كرده بودند، بلكه به لزوم تحوّل در سطح حكومت نيز معتقد شده بودند.
از اين رو ديگر شگفت نيست اگر بگوئيم، در شرايط آنچنانى هر انقلابى كه رخ مى ‏داد قطعاً به پيروزى مى ‏رسيد. عباسيان چيز ويژه‏اى براى خود نداشتند، بلكه هر گروه ديگرى هم كه مى ‏خواست انقلاب كند اگر در آن شرايط قرار مى ‏گرفت و از همان شگرد عباسيان سود مى ‏جست و مردم را به سوى خود فرامى ‏خواند، بى ‏شك به پيروزى مى ‏رسيد. شگرد عباسيان را مى ‏توان در سه جهت مشخص، بيان كرد:
جهت نخست‏
«خويشتن را چنين معرفى مى ‏كردند كه تنها براى نجات مردم از شرّ بنى ‏اميّه آمده‏اند. يعنى آمده‏اند تا امّت مسلمان را از دردسر و ظلم و تجاوزهاى بى حدّ و حساب اين سلسله رهايى مى ‏بخشند. تبليغ عباسيان همواره بشارتى به رهايى بود و در ضمن به مردم نويد مى ‏داد كه مى ‏خواهند حكومتى عادلانه مبنى بر برابرى ، صلح و امنيت برپا كنند. درست مانند تبليغهاى انتخاباتى كه مملوّ از وعده و دلخوشى دادن به مردم است. عباسيان نيز مانند سياستمداران زمان ما مردم را به آرزوهاى شيرين مجذوب خويشتن مى ‏نمودند. همين وعده‏ها و همين ايجاد آرزوها بود كه بعداً همان مردم را بر ضدّ حكومت بنى ‏عبّاس برانگيخت، چه ديدند كه آنان نيز عليرغم وعده‏هاى خود پايه‏هاى حكمرانى را براساس طغيان و عطش سيرى ‏ناپذيرى براى ريختن خون مردمان نهاده‏اند.» (3)
جهت دوم‏
عباسيان در نهضت خود بر تازيان زياد تكيه نكردند، چه آنان در اندرون خود به دسته بازى و تجزيه گرائيده بودند. در عوض، دست كمك به سوى غيرعرب‏ها دراز كردند كه اينان در آن زمان به چشم حقارت نگريسته مى ‏شدند و در محروميّت شديدى حتى از ساده‏ترين حقوق مشروع خويش كه در پرتو اسلام كسب كرده بودند، بسر مى ‏بردند. حجّاج دستور داده بود كه در كوفه جز امام عرب زبان با مردم نماز نگذارد، و روزى هم به شخصى گفته بود كه جز اعراب كسى شايستگى مقام قضاوت را ندارد. (4)
از قلمرو بصره و سرزمينهاى اطراف آن هر چه غيرعرب بود اخراج گرديد. اين آواره‏گان در تظاهرات خود فرياد «وامحمّدا! وا احمدا!» سر داده بودند و بيچارگان نمى ‏دانستند به كجا بروند. البته اهالى بصره نيز از در همدردى با آنان وارد شده در اين ظلم ناروا با ايشان همصدا گرديدند. (5)
برخى مى ‏گفتند: «نماز به يكى از اينها شكسته مى ‏شود: خر، سگ، و غيرعرب (كه مولى ‏ خطاب مى ‏شدند، يعنى : برده آزاد شده)..». (6)
روزى معاويه از افزايش جمعيت موالى به خشم آمد و تصميم گرفت كه نيمى از آنان را از دم تيغ بگذراند، ولى «احنف» وى را از اين كار برحذر داشت.. (7)
روزى هم يكى از موالى دخترى از قبيله بنى سليم را به زنى گرفت. «محمد بن بشير خارجى » بيدرنگ سوار بر اسب خود شد و به مدينه آمد و نزد حكمران آنجا كه «ابراهيم بن هشام بن اسماعيل» بود، دادخواهى كرد. حكمران، شوهر عجم را فراخواند و پس از اجراى صيغه طلاق صد ضربه شلاق هم به او زد و علاوه بر همه اينها دسور داد تا موهاى سر، ابرو و ريشش را بتراشند.. آنگاه محمد بن بشير خرسند از اين پيروزى اشعارى سرود، از جمله گفت:
«داورى به سنّت و صدور حكم به عدالت انجام گرفت»
«و خلافت هرگز به آنان كه دورند نمى ‏رسد.» (8)
شكست حكومت مختار نيز به عاملى جز اين نبود كه وى از غير عربها كمك مى ‏گرفت. همين امر سبب شد كه اعراب از گِردَش پراكنده شوند. (9)
ابوالفرج اصفهانى مى ‏گويد: «.. عرب همچنان يكّه‏تاز بود تا روزى كه دولت عبّاسى تشكيل شد. وقتى يك عرب از خريد برمى ‏گشت و بر سر راه خود يك عجم را مى ‏ديد، كالاى خود را به سويش پرتاب مى ‏كرد و او هم موظّف بود كه بارش را به منزل برساند.» (10)
فرزندان خليفه اگر از زنان عجمشان زاده مى ‏شدند هرگز صلاحيّت رسيدن به مقام خلافت را پيدا نمى ‏كردند. (11)
و خلاصه برخى گفته‏اند: كشتن امام حسين كار بزرگى بود كه از پى آن امويان براحتى توانستند جلوى يورش ايرانيان را از ورود به اسلام بگيرند... . (12)
بنابراين، ديگر بسيار طبيعى مى ‏نمود كه موالى (غيرعرب‏ها) در ره رهايى از سلطه چنين حكومتى از بذل جان دريغ نكنند، و انتظار مى ‏رفت كه عباسيان بر چنين نيرويى تكيه زنند، همچنان كه از آنان نيز انتظار مى ‏رفت كه دعوت عباسيان را به گرمى پذيرا شوند.
جهت سوم‏
در آغاز كار، عباسيان كوشيدند كه انقلاب و دعوت خويشتن را در رابطه با اهل‏بيت انجام دهند.
اكنون بر ما لازم است كه نظر به اهميّت اين موضوع بحث خود را گسترده‏تر عنوان كنيم. چه اين شگرد آثار مهمّى در طول تاريخ برجاى نهاد.
به علاوه، همين خطّ بود كه عباسيان بيش از همه روى آن حساب مى ‏كردند و آن هم بى ‏اساس نبود، چه عامل اصلى رسيدنشان به قدرت هم همين بود.
اينك بيان مشروح ما:
چه هنگام و چگونه عباسيان دعوت خود را آغاز كردند؟
مسأله مهمى كه اكنون بايد بدان بپردازيم آشنايى با زمان دعوت عباسيان و همچنين شگردى است كه آنان در اين راه به كار مى ‏بردند.
اين دعوت نخست از سوى علويان آغاز شد. دقيقاً نخستين اقدام از سوى ابوهاشم يعنى عبداللَّه محمد بن حنفيّه صورت گرفت كه صف شورشيان را نظم بخشيد و افرادى را به زير پرچم خويش گرد آورد. مانند:محمّدبن على ّ بن عبداللَّه بن عباس، معاوية بن عبداللَّه بن جعفر بن ابيطالب، عبداللَّه بن حارث بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلّب، و ديگران...
اين سه تن به هنگام وفات بر بالين ابن حنفيّه حاضر شدند و او نيز آنان را از جريان كار انقلابيون آگاه ساخت.
پس از مرگ «معاوية بن عبداللَّه» فرزندش عبداللَّه نيز مدّعى وصايت از سوى پدر گرديد. وى معتقدانى گرد خود جمع آورده بود كه پنهانى قايل به امامتش بودند و اين بود تا روزى كه به قتل رسيد.
اما «محمد بن على » (پدر سفّاح و منصور) بسيار زيرك و كاردان بود. همين كه به وسيله ابوهاشم انقلابيون را شناسايى كرد تمام نيروى خود را بكار برد تا با زيركى در آنان نفوذ كرده همه را به زير سلطه خويش درآورد (13) و نگذارد كه به معاوية بن عبداللَّه يا فرزندش نزديك شوند.
محمدبن على همچنان با احتياط كامل و به گونه‏اى پنهان گام برمى ‏داشت، و بدين‏سان او به اقدامات زير پرداخته بود:
1 ـ از علويان كناره مى ‏گرفت، چه آنان آوازه و اعتبار بيشترى از وى داشتند. اما در ضمن اگر مى ‏توانست از نفوذشان به نفع خود و دعوت خويشتن سود مى ‏جست. اين كار را نه او بلكه فرزندانش نيز دنبال كردند كه خواهيد ديد...
2 ـ همچنين از گروه‏هاى مختلف سياسى كه به نفع او كار مى ‏كردند نيز دورى مى ‏گزيد.
3 ـ از همه مهمتر آن كه پيوسته توجّه فرمانروايان اموى را از خود و فعاليتهايشان منصرف مى ‏ساخت و هميشه ردّ پا برايشان گم مى ‏كرد.
به انگيزه همين مسايل بود كه محمد بن على سرزمين خراسان را برگزيد و پيروانش را به آنجا گسيل داشت و به دستشان سفارشنامه معروف خود را سپرد. در اين سند سرزمينها و شهرهاى اسلامى بدين‏گونه تقسيم‏بندى شده بود: اين قسمت مربوط به علويان است، آن يكى عثمانى ، ديگرى سفيانى و اين قسمت را هم ابوبكر و عمر تحت سيطره خود درآورده‏اند...
محمدبن على مبلّغان خود را از تماس گرفتن با فاطميان برحذر مى ‏داشت ولى خود و اطرافيانش و ديگركسانى كه بعداً به راه او رفتند، نزد علويان تظاهر به همبستگى مى ‏كردند، مى ‏گفتند اين دعوت و نهضت به خاطر آنان است. ولى از آن ميان تنها عدّه كمى بودند كه به حقيقت امر آگاه بودند و مى ‏دانستند كه اوضاع دارد به نفع عباسيان جريان پيدا مى ‏كند.
شعارهايى كه براى پيروان خود ساخته بود مبهم و چندپهلو و قابل انطباق با هر گروه و دسته‏اى بود. مانند: «خشنودى آل محمّد»، شعار «اهل‏بيت» و از اين قبيل... .

* * *

تا چه حدّ دعوت عباسيان پنهانى صورت مى ‏گرفت؟
ظاهراً يكى از شيفتگان شعارهاى مزبور شخص «عبداللَّه بن معاويه» بود، زيرا مورّخان از جمله ابوالفرج در «مقاتل الطالبيين» ص 168 چنين مى ‏نويسد:
چون «ابن ضباره» بر عبداللَّه بن معاويه فايق آمد، راه خراسان را در پيش گرفت. آنگاه وى نزد ابومسلم رفت تا مگر ياريش كند. ولى ابومسلم او را دستگير و زندانى كرد و سپس مقتولش ساخت.
اين جريان به وضوح بيانگر آن است كه عبداللَّه انتظار كمك از ابومسلم مى ‏داشت، چه مى ‏پنداشت كه ابومسلم به حقيقت به نفع اهل‏بيت و خرسندى خاندان محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم تبليغ مى ‏كند. بيچاره هرگز به مغزش خطور نكرده بود كه اين دعوت فقط به نفع عباسيان است و بدين‏گونه اين جريان داشت با زيركى تمام صورت مى ‏گرفت؟
شايد بتوان گفت كه محمد بن على توانسته بود جريان مزبور را حتى از دو فرزند خود، سفّاح و منصور نيز پنهان نگاه بدارد. چه مى ‏بينيم كه آن دو همراه با بنى ‏هاشم، چه عباسيان و چه علويان، و نيز برخى از امويان(14) و چهره‏هاى قريش به عبداللَّه بن معاويه پيوستند كه قيامش به سال 127 در كوفه بود و سپس در شيراز، كه در آنجا توانست سلطه خود را بر فارس و اطراف آن، حُلوان، قومس، اصفهان، رى ، همدان، قم و اصطخر و راههاى آبى كوفه و بصره گسترده، موقعيّتى بس عظيم به دست آورد.(15)
منصور از سوى عبداللَّه بن معاويه حاكم سرزمين «ايذج» (16) شد و ديگران نيز بر ساير سرزمين‏ها از سوى وى به فرمانروايى منصوب گرديدند. اين كه منصور به عنوان يك هاشمى اين سمت را پذيرفت خود دليل بر آن است كه وى نمى ‏دانست پدرش از آغاز سده يك، يعنى پيش از خروج عبداللَّه بن معاويه، به مدت 28 سال در راه هدف و پيشبرد امر عباسيان به جان مى ‏كوشيد و برايشان تبليغ مى ‏كرد. برعكس، منصور چنان مى ‏پنداشت كه تبليغ به سود اهل‏بيت و خشنودى آنان است؛ و طبيعى است منظور از اهل‏بيت، علويان است چه اين واژه بطور اطلاق بر آنان دلالت مى ‏كرد.
در غير اين صورت، اگر محمد بن على داراى دعوت روشن و شناخته شده‏اى مى ‏بود و منصور هم از آن آگاهى كامل مى ‏داشت، پذيرفتن حكومت بر ايذج كه ازسوى عبداللَّه بن معاويه به وى تفويض گشته بود، براى دعوت پدرش (محمد بن على ) جداً زيان داشت و بر آن ضربه مهلكى وارد مى ‏ساخت. مگر آن كه بگوييم در آنجا هدف مهمتر ديگرى وجود داشت كه اين مطلب از زيركى آنان حكايت خواهد كرد. يعنى آنان نظرشان اين بود كه اگر دعوتشان به پيروزى برسد هيچ، و گرنه در صورت موفقيت عبداللَّه بن معاويه، وجهه خود را به عنوان يارى ‏دهندگان او حفظ كرده، در مواضع قدرت همچنان باقى خواهند ماند. پس مى ‏توانيم بيعت مكرّر عباسيان را با محمد بن عبداللَّه علوى اين‏گونه تفسير كنيم.
به علاوه پاسخ منصور نيز توجيه مى ‏گردد كه روزى به شخصى كه از وى درباره محمد بن عبداللَّه علوى مى ‏پرسيد، گفت: «او محمد بن عبداللَّه بن حسن بن حسن، و مهدى ما اهلبيت مى ‏باشد». (17) و نيز در مجلسى كه به بيعت با محمد انجاميد گفته بود: «مردم از همه بيشتر به اين جوان تمايل دارند و از همه سريعتر دعوتش را مى ‏پذيرند.». و باز از امورى كه ثابت مى ‏كند كه عباسيان تا چه حد دعوت خود را پنهان مى ‏داشتند اين كه ابراهيم امام با شادى مژده اخذ بيعت رابراى خويشتن در خراسان مى ‏داد، در حالى كه خودش در مجلسى حضور يافته بود كه داشتند براى محمد بن عبداللَّه بن حسن تجديد بيعت مى ‏كردند.
بنابراين، چنين نتيجه مى ‏گيريم كه عباسيان چهره خويش را پيوسته در نقاب علويان مى ‏پوشاندند، آنان را فريب مى ‏دادند و معتقد بودند كه اگر در فعاليتهاى زيرزمينى خويش پيروز شوند بيعتشان با علويان و تبليغاتشان به نفع ايشان زيانى به حال خودشان نخواهد داشت. و اگر هم شكست بخورند باز مواضع نفوذ و قدرتى در حكومت پسرعموهاى خويش اشغال خواهند كرد.
اين بود خلاصه آنچه كه مى ‏توان درباره دعوت عباسيان بازگو كرد. اكنون لازم است اندكى بيشتر به شرح مراحلى كه برشمرديم بپردازيم، بويژه آن قسمت را بيشتر توضيح دهيم كه اين دعوت مربوط به اهلبيت و علويان مى ‏شد تا ببينيم اينان خود تا چه حد به اين همبستگى اعتماد مى ‏داشتند.
رابط انقلاب با اهل‏بيت ضرورى مى ‏نمود...
عباسيان ناگزير بودند كه ميان انقلاب خود و اهل‏بيت خطّ رابطى ترسيم كنند، به چند دليل:
نخست: آن كه بدين وسيله توجه فرمانروايان را از خويشتن به جاى ديگر منصرف مى ‏ساختند.
دوم: آن كه مردم بيشتر به آنان اعتماد مى ‏كردند و از پشتيانى ‏شان برخوردار مى ‏گرديدند.
سوم: آن كه دعوت خود را بدين وسيله از ابتذال و برانگيختن شگفتى مردم مى ‏رهانيدند. چه اينان در سرزمينهاى اسلامى ، آنچنان از شهرت كافى برخوردار نبودند و مردم نيز براى هيچ يك از آنان، برخلاف علويان، حقّ دعوت و حكومت را نمى ‏شناختند. از اين رو با وجود علويان، دعوت عباسيان اگر به سود خودشان آغاز مى ‏شد امرى فريب‏آميز و باورنكردنى مى ‏نمود.
چهارم: آن كه مى ‏خواستند اعتماد علويان را نيز به خود جلب كنند و اين از همه برايشان مهمتر بود. چه مى ‏خواستند بدين وسيله رقيبى در ميدان تبليغ و دعوت نداشته باشند و نمايش اين كه دارند به نفع علويان تبليغ مى ‏كنند خود آنان را از تحرّك بازدارند.
لذا مى ‏بينيم كه «ابوسلمه خلال» در مقام عذرخواهى از «ابوالعباس سفّاح» كه چرا به امام صادق عليه السلام نامه نوشته و تبليغ را به نام او و براى بيعت با وى انجام داده، چنين اظهار مى ‏دارد: «مى ‏خواستم تا بدين‏وسيله كار خودمان استوارى يابد». (18)
و براستى هم همين‏گونه شد. عبّاسيان با اين شگرد كه دعوت خود را به اهل‏بيت پيوستگى دادند، پيروزى بزرگى را در انقلاب خويشتن كسب كردند، و چنان به قدرت و عظمتى دست يافتند كه از تيررس هر صاحب ادّعايى فراتر رفتند. آنان با اين شگرد تمايل و تأييد امت اسلامى بويژه اهل خراسان را به خود جلب كردند. اهل خراسان كسانى بودند كه دور از جنجال بدعتگزاران و سياست‏بازان مى ‏زيستند و كسانى بودند كه «هر چند از كوفيان نسبت به اهل‏بيت كمتر غلوّ مى ‏كردند ولى به نفع ايشان با حماسه بيشترى تبليغ مى ‏كردند». (19) چه آنان راه و رسم محمّد و قرآن را تنها به شيوه على بن ابى ‏طالب عليه السلام آموخته بودند. (20)
مردم خراسان هرگز فراموش نكرده بودند كه در ايّام زمامدارى امويان چه ظلمها و عقوبتهايى را نمى ‏كشيدند. از اين رو ديگر طبيعى بود كه آماده پذيرفتن هرگونه دعوتى بودند كه از سوى اهل‏بيت آغاز مى ‏شد. آنان حتى حاضر به جانفشانى در اين راه گشته بودند و از آنجا كه سرزمينشان از مركز حكومت، شام، به دور بود، جولانگاه دستجات و احزاب متخاصم با يكديگر مانند عراق نشده بود. در عراق وجود شيعيان، خوارج، مرجئه و ديگر گروهها اوضاع را براى حكومت عباسيان بسى نامساعدتر از خراسان مى نمود. لذا ديديم كه اين مردم خراسان بودند كه به خاطر دوستى با اهل‏بيت پايه‏هاى حكومت بنى ‏عبّاس را استوار كردند و به هميارى و مساعدت و نيروى شمشيرهايشان خلافت اين خاندان را بر دوش خود كشيدند. بعداً درباره ايرانيان و راز شيعه بودنشانـبه ويژه اهل خراسانـسخن مشروح‏ترى در فصل «آرزوهاى مأمون» و ديگر فصول خواهيم آورد.